Tri thức - động lực phát triển trong thế kỷ 21

Vai trò của tri thức đối với sự phát triển

Phát triển là một quá trình qua đó con người trở nên ý thức được các cơ hội và thách thức, hình thành nên các phản ứng, đưa ra các quyết định và khởi xướng ra các hoạt động có tổ chức. Qúa trình này tuân theo một trình tự từ tri thức tới cảm hứng rồi tới hành động. Con người tiếp nhận tri thức, qua đó họ nhận thức được các cơ hội và thách thức. Khi tri thức đó đạt đến một mức nhất định (chín mùi), họ có động lực hay cảm hứng để chuyển tri thức đó thành hành động. Không quan trọng cơ hội lớn như thế nào hay sự cần thiết cấp bách ra sao, nếu không có tri thức đó thì chẳng có phản ứng thích hợp nào xảy ra. Tri thức là nền tảng cho mỗi bước trong quá trình phát triển. Nó cần cho việc tạo ra sự nhận thức về các cơ hội và thách thức, đánh giá thích hợp các thay đổi, tạo ra các phản ứng, lập kế hoạch hiệu quả, đưa ra các sáng kiến và thực hiện các sáng kiến này.

Tốc độ và mức độ phát triển phụ thuộc vào sự sẵn có của nguyên vật liệu, nguồn lực tài chính và công nghệ, nhưng về cốt lõi, sự phát triển là một quá trình liên quan đến con người, được xác định thông qua phản ứng của con người đối với môi trường xung quanh.

Tri thức đóng góp cho sự phát triển theo nhiều cách khác nhau: như nguồn lực sản xuất, như đầu vào chính yếu cho giáo dục, nghiên cứu khoa học và đổi mới công nghệ; như chất xúc tác cho thay đổi xã hội và phát triển kinh tế; và như nền tảng của sự văn minh và các giá trị văn hoá thúc đẩy sự hài hoà xã hội.

Vào những thời kỳ đầu, tài nguyên đất và khoáng sản đã tạo nên nguồn lực chính cho phát triển. Công nghệ hết sức sơ khai. Con người được định giá chủ yếu theo giá trị sức lao động cơ bắp của họ. Ngày nay, thông tin và tri thức đã và đang trở thành những đầu vào quan trọng của quá trình phát triển. Tất cả các hoạt động kinh tế ngày càng sử dụng nhiều tri thức. Để thành công, các lĩnh vực sản xuất công nghiệp hiện đại phụ thuộc ngày càng nhiều vào việc quản lý thông tin liên quan đến chất lượng, chi phí và việc lập kế hoạch cũng như chúng phụ thuộc vào việc quản lý các quá trình sản xuất. Lĩnh vực dịch vụ là lĩnh vực có tiềm năng to lớn về tạo việc làm và phát triển kinh tế trong nền kinh tế thế giới nhưng dịch vụ cũng là lĩnh vực dựa chủ yếu vào tri thức. Sự phát triển phi thường của việc làm tại Mỹ là do sự bành chướng nhanh chóng của lĩnh vực dịch vụ. Bốn lĩnh vực dịch vụ quan trọng nhất là: tài chính, bảo hiểm, y tế và giáo dục cũng là những lĩnh vực sử dụng nhiều đến tri thức.

Sự chuyển dịch từ nguồn lực là nguyên vật liệu tới nguồn lực dựa vào tri thức đang mở ra những cơ hội vô cùng to lớn cho các nước đang phát triển để gia tốc sự phát triển của mình. Các đặc tính của tri thức khác rất lớn so với đặc tính của các nguồn lực tài chính và nguyên vật liệu. Tri thức thì gia tăng vì nó được chia sẻ chứ không bị tiêu tốn. Tri thức không bị mất đi khi nó được cho không. Tri thức hoàn toàn có thể di chuyển với tốc độ cao và với chi phí thấp.

Sự phát triển phụ thuộc vào 3 quá trình tri thức:

• Quá trình tim kiếm, kiến tạo và tiếp nhận tri thức thông qua các phát kiến khoa học, nghiên cứu & triển khai và chuyển giao công nghệ.
• Quá trình quảng bá, chia sẻ tri thức thông qua các kênh chính thống và không chính thống từ những người phát triển/kiến tạo tri thức tới những người chịu trách nhiệm áp dụng tri thức trong xã hội.
• Quá trình ứng dụng tri thức thông qua hoạt động chuyên môn trong các lĩnh vực, nhà máy, lớp học, bệnh viện và các lĩnh vực hoạt động khác để đạt được các kết quả thực tiễn.

“Tri thức” thường được hiểu như là một khả năng hành động hiệu quả.

Một hành động là “hiệu quả” nếu kết quả của nó gần với những gì mong đợi. Đối với các doanh nghiệp, kết quả mong đợi là giá trị thị trường, còn đối với các cơ quan quản lý nhà nước thì đó là các giá trị xã hội. Các hành động tạo ra giá trị được tổ chức thông qua các quá trình kinh doanh hay các quá trình tác nghiệp (Hình 1).

Hình 1: Tri thức tạo ra giá trị thông qua các quá trình tác nghiệp hay kinh doanh